Osmanlı döneminde Maliye Nezareti (Bakanlığı), ilk olarak 1838 yılında kurulmuş ve 1840 yılında da malî idarenin tek sorumlusu haline getirilmiştir. 22 Ocak 1880 tarihli “Maliye Nezareti Heyetinin Teşkilâtıyla Vezaifini Şamil Nizamname” ile yenibaştan düzenlenen Maliye Nezareti, “Heyet-i Merkeziye” (Merkez Teşkilatı) ve “Heyet-i Mülhaka” (bağlı idareler) olarak iki kısma ayrılmıştır. Maliyenin merkezi dışındaki birimlerini ifade eden heyet-i mülhaka, biri belirli bir işle görevli ihtisas idareleri (emanetler), diğeri vilayetler maliye teşkilatı (taşra teşkilatı) olarak iki kısımdan ibaret olmuştur.

 

          Anılan Nizamname uyarınca, Nezaretin merkez daireleri arasında yer alan Varidat İdare-i Umumiyesi’nin şubeleri arasında sayılan Emlak-i Milliye Şubesinin görevi; Hazine idaresinde bulunan çiftlikler ile diğer emlakin kiralama, ihale, müzayede ve tefvizine ilişkin işlemleri yapmak olmuştur. Ayrıca, Varidat İdare-i Umumiyesi’nin görevleri arasında; mirasçı bırakmadan vefat edenlerin muhallefatı (terekesi) ve hâsılatının idaresi ile sonradan ortaya çıkan mirasçılara teslimini yapmak da sayılmıştır.

 

          1888 yılında Maliye teşkilatında yapılan değişiklikler neticesinde, milli emlak işlemlerinin merkez teşkilatında yeni kurulan Beytül-Mâl Müdiriyeti tarafından yerine getirilmesi kararlaştırılmıştır. Bilahare, 1908 yılında ikinci defa Meşrutiyetin ilanı ile birlikte malî idarede yapılan temizlik ve tenkisat (azaltma) neticesinde, bu müdüriyet lağvedilmiş, akabinde 1909 yılında Emlâk-ı Emiriye Müdiriyeti ihdas edilmiştir.

 

23 Nisan 1920 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisinin Ankara’da çalışmalarına başlamasıyla modern Türkiye’nin kuruluşu gerçekleşmiş ve ilk İcra Vekilleri Heyeti (Bakanlar Kurulu), Büyük Millet Meclisi üyeleri arasından Meclisteki mutlak çoğunluğun oylarını alan onbir üyenin 2 Mayıs 1920’de atanmasıyla oluşmuştur. Cumhuriyet döneminin bu ilk yıllarında Maliye, Rusûmat ve Defter-i Hakani Vekilliği (Maliye, Gümrük ve Tapu Bakanlığı) olarak merkezi yönetim arasında yerini alan Maliye Bakanlığı; gelir, bütçe ve hazine gibi klasik mali görevlerin yanı sıra gümrükler ve tapuya ilişkin görevleri de üstlenmiştir. Sadece bütçeyle ilgili hususları içeren ilk bütçe, 24.05.1926 tarihli ve 848 sayılı Kanun uyarınca 1 Haziran 1926 tarihinden itibaren yürürlüğe girmiştir. Böylece, hangi teşkilat veya Bakanlıkta hangi kadroların kaç adet bulunduğu ve o yılki maaşları bütçe kanunlarıyla belirlenmeye başlanmıştır.

 

          1927 yılı Bütçe Kanunu ile Maliye Bakanlığına 966 adedi merkez, 10.856 adedi taşra (vilayetler) olmak üzere toplam 11.822 adet kadro tahsis edilmiştir. Maliye Bakanlığının merkez teşkilatında 1927–1929 tarihleri arasında Emlak-ı Milliye Müdüriyeti olarak adlandırılan Milli Emlak Müdürlüğünde, anılan Kanun uyarınca tahsis edilen kadro adedi merkez için 22, İstanbul Emlak İdaresi için 6, İzmir Emlak İdaresi için 4’tür.

 

          1929 yılında çıkartılan 1452 sayılı “Devlet Memurları Maaşatının Tevhit ve Teadülüne Dair Kanun”a ek 2 no.lu cetvel ile devlet teşkilatının tümü ve bu arada Maliye Bakanlığının merkez ve taşra teşkilatı yeniden düzenlenmiştir. Anılan Kanun uyarınca, Bakanlığın merkez teşkilatı arasında sayılan Milli Emlak Müdürlüğü için kadro sayısı 25, Vilayet Emlak İdareleri için kadro sayısı 11 olarak belirlenmiştir.

 

          1932 yılında yürürlüğe giren 1909 sayılı Gümrük ve İnhisarlar Vekâleti Teşkiline Dair Kanunla, “Gümrükler” ve “İnhisarlar” işlemlerinin daha yakından ve sıkı bir surette takibi amacıyla bu işler Maliye Bakanlığından alınarak, anılan Kanun uyarınca kurulan Gümrük ve İnhisarlar Vekâleti’ne (Gümrük ve Tekel Bakanlığı) devredilmiştir.

 

          13.06.1933 tarihinde yürürlüğe giren 2265 sayılı “1452 Numaralı Kanuna Merbut 2 Numaralı Cetvelin Maliye Teşkilatına Ait Kısmının Tadili Ve Bir Kısım Vazifelerin Sureti İfası Hakkında Kanun” ile; vergi gelirlerinin 1/3’ünün elde edildiği İstanbul Vilayeti Maliye Teşkilatı özel olarak düzenlenmiştir. Yapılan bu düzenlemeyle; İstanbul’da çeşitli semtlerde ayrı ayrı varidat (gelir) tahakkuk ve tahsil daireleri ile Vilayet Muhasebeciliği, Pul Müdürlüğü, Av Vergileri ve Milli Emlak Müdürlükleri kurulurken, bu dairelerde müdür ve ona bağlı müfettiş ve memurların görev yapması kararlaştırılmıştır. Böylece, Maliye teşkilatında ilk defa, İstanbul’da görev yapmak üzere Vilayet Emlak Müdürlüğü emrinde Emlak Müfettişi unvanlı üç adet kadro ihdas edilmiştir. Söz konusu Kanuna bağlı (A) Cetvelinde yer alan bilgilere göre; bu kadrolardan biri 7’nci dereceli ve 55 lira maaşlı, diğer ikisi de 8’inci dereceli ve 45 lira maaşlı olarak belirlenmiş olup, vilayet emlak idarelerine emlak müfettişi unvanlı bu kadrolarla birlikte toplam 19 kadro ilave edilmiştir.

 

          Daha sonra 30.05.1934 tarihinde kabul edilen 2473 sayılı “Maliye Vekaleti Kadrolarında Tadilat Yapılması Hakkında Kanun” ile; İstanbul Vilayet Emlak Müdürlüğü bünyesinde ihdas edilen üç adet Emlak Müfettişi kadrosu kaldırılarak, bu kadrolar aynı unvan, sayı, derece ve maaş tutarı esas alınmak suretiyle Bakanlık merkezindeki Milli Emlak Müdürlüğü bünyesine dahil edilmiştir.

 

29.05.1936 tarihinde kabul edilen 2996 sayılı “Maliye Vekaleti Teşkilat ve Vazifeleri Hakkında Kanun” ile; yukarıda bahsedilen her iki kanun da yürürlükten kaldırılarak, Maliye Bakanlığının merkez, vilayetler ve ilçeler teşkilatı ile İstanbul Maliye Teşkilatı yeniden tanzim edilmiştir. Anılan Kanunun 13’üncü maddesinde, merkez teşkilatına bağlı daireler arasında sayılan Milli Emlak Müdürlüğünün görevleri düzenlenmiş; merkez ve vilayetler kadrosunun gösterildiği Kanuna bağlı cetvelin Milli Emlak Müdürlüğü merkez kadroları bölümünde de, toplam 27 adet kadro içerisinde ilk defa Milli Emlak Kontrolörü unvanlı üç adet kadro ihdas edilmiş, vilayet milli emlak memurlarının kadro adedi 22 olarak belirlenmiştir. Bakanlığın vilayetlerdeki taşra teşkilatı, defterdarların idaresinde merkezdeki icracı umum müdürlüklerini temsil eden müdürlüklerden oluşturulmuş, işlem hacmi fazla olan vilayetlerde ayrıca milli emlak müdürlükleri öngörülmüş, buna gerek olmayan vilayetlerde milli emlak servisleri ihdas edilmiştir. Kazalarda ise ihtiyaç duyulan yerlerde milli emlak memurluklarının bulundurulması kararlaştırılmıştır. Ayrıca, vilayet ve kazalardaki milli emlak servislerini kontrol altında bulundurmak amacıyla defterdarların emrine bir veya birkaç Milli Emlak Kontrol Memuru verilmesi öngörülmüştür.

 

          İstanbul’da ise, ilin sahip olduğu özellikler göz önünde tutularak, belediye hududu içinde bulunan kısım bir bütün addedilerek bu yerlerdeki varidat, tahsilât, milli emlak, muhasebe ve muhakemat işlemleri, Cağaloğlu’ndaki defterdar tarafından doğrudan kendisine bağlı müdür ve memurlarla yürütülmüştür. İl sınırlarında yer almakla birlikte defterdarlık merkezine uzak olan ilçeler ile belediye hududu dışındaki mülhak kazalarda malmüdürleri, varidat, muhasebe ve milli emlak işlemlerinin tamamını yerine getirmekle görevlendirilmiştir.

 

          Yapılan bu yasal düzenlemeler çerçevesinde, 27.09.1940 tarihinde 547 sayılı Milli Emlak Genel Tebliği eki olarak yayımlanan Milli Emlak Kontrolörlerine Mahsus Muvakkat Talimatnameyle; milli emlak kontrolörlerinin görev ve yetkileri ile teftiş ve tahkik esasları düzenlenmiş, 550 sayılı Milli Emlak Genel Tebliği ekinde de Milli Emlak Teftiş Rehberi yayımlanmıştır.

 

Milli emlak merkez teşkilatı; 10.08.1942 tarihli ve 4286 sayılı “Maliye Teşkilatına Dair 2996 Sayılı Kanun ile Devlet Memurları Aylıklarının Tevhit ve Teadülü Hakkındaki Kanunlara Bağlı Cetvellerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” ile Milli Emlak Umum Müdürlüğü, 29.05.1946 tarihli ve 4910 sayılı “Maliye Bakanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki 2996 Sayılı Kanunun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine ve Bu Kanuna Bazı Maddeler Eklenmesine Dair Kanun” ile de Milli Emlak Genel Müdürlüğü haline getirilmiştir.

 

          13.07.1948 tarihli ve 697 sayılı Milli Emlak Genel Tebliğiyle; 547 sayılı Milli Emlak Genel Tebliğ ekinde yayımlanan Milli Emlak Kontrolörlerine Mahsus Muvakkat Talimatnamenin yürürlükten kaldırıldığı ve yerine, Genel Tebliğ ekinde yer alan Milli Emlak Kontrolörleri Yönetmeliği’nin konulduğu belirtilmiştir.

 

          Bilahare, 25.10.1975 tarihli Maliye Bakanlığı Millî Emlâk Kontrolörleri Yönetmeliği ile, önceki yönetmelik yürürlükten kaldırılmış; 03.04.1977 tarihli ve 15898 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe konulan Maliye Bakanlığı Millî Emlâk Kontrolörleri Yönetmeliği ile de, bu yönetmelik yürürlükten kaldırılmıştır.

 

          Halen yürürlükte olan bu en son yönetmelikle;  Milli Emlak Kontrolörlerinin mesleğe alınmaları, meslek içinde yetişme ve yükselmeleri, görev ve yetkileri, hakları, Bakanlık, diğer daire ve kuruluşlarla ilişkileri, meslek içinde uyulacak esaslar düzenlenmiştir.

 

 Anılan Yönetmeliğin 3’üncü maddesi uyarınca; Milli Emlak Kontrolörleri, Maliye Bakanı adına görev yapar ve Milli Emlak Genel Müdürü tarafından yönetilirler. Genel Müdür bu yönetimi, bir kontrolörün başkanlığında kurulacak Kontrolörler Kurulu Başkanlığı eliyle yürütür. Kontrolörler Kurulu Başkanlığı ise, bir başkan ve yeteri kadar başkan yardımcısı ile bir büro amiri ve memurlarından oluşmaktadır.

 

          14.02.1983 tarih ve 18251 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 178 sayılı “Maliye ve Gümrük Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname” ile; 2996 sayılı Maliye Vekaleti Teşkilatı ve Vazifeleri Hakkında Kanun ile bu Kanuna ek kanunlar ve değişikliklerinin bu KHK ile düzenlenen hususlara ilişkin hükümleri yürürlükten kaldırılarak, Bakanlığın kurulmasına, teşkilat ve görevlerine ilişkin esaslar yeniden düzenlenmiştir.

 

          484, 516 ve 543 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamelerle değiştirilen ve adı “Maliye Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname” olarak düzenlenen 178 sayılı KHK’nin, 13’üncü maddesinde Milli Emlak Genel Müdürlüğünün görevleri belirtilmiş; 43’üncü maddesinin (a) bendinde de, Bütçe ve Mali Kontrol, Muhasebat, Gelirler, Milli Emlak, Tasfiye İşleri Döner Sermaye İşletmeleri Genel Müdürlükleriyle Bakanlıkça uygun görülecek birimlerde kontrolör çalıştırılabileceği ve kontrolörlerin, bağlı bulundukları genel müdürlük teşkilatının her türlü faaliyet ve işlemleriyle ilgili olarak; teftiş, inceleme ve soruşturma işleriyle kanunlar ve diğer mevzuatla kendilerine verilen görevleri yapacağı öngörülmüştür.

 

          Milli emlak idaresinde merkez teşkilatı olarak, 1942 yılında Umum Müdürlük, 1946 yılında da Genel Müdürlük olması dışında, 1936 yılından bu yana önemli bir değişiklik olmamış, buna karşılık görevleri önemli ölçüde genişlemiştir. Taşra teşkilatında ise, 1950’den sonra tüm illerde milli emlak müdürlükleri kurulmaya başlanmış, 1993 yılından itibaren de milli emlak işlemlerinin yoğun olduğu İstanbul, Ankara, İzmir ve Antalya gibi illerde defterdara bağlı olarak Milli Emlak Dairesi Başkanlıkları ihdas edilmiştir.

 

          Karşılaştırma yapabilmek açısından, Cumhuriyet dönemi (1927-1998) ile 1980 ve 2004 yılları sonu itibarıyla milli emlak idaresi genel kadro durumu ile merkez ve taşra kadroları aşağıdaki tablolarda ayrıntılı olarak gösterilmiştir.

 

 

Birimler	1927 Bütçe K.	1929 (1452 s.K.)	1936 (2996 s.K.)	1939 (3656 s.K.)	1942 (4286 s.K.)	1946 (4910 s.K.)	1954 (6347 s.K.)	1957 (6991 s.K.)	1964 (395 s.K.)	1998 (4369 s.K.)	1998 Dolu Kadro	1998 Doluluk Oranı (%)
Milli Emlak Gn. Müd. (MERKEZ)	22	25	27	27	38	40	40	48	55	474	257	54,0
Milli Emlak Müdürü	-	-	2	2	12	14	14	20	35	120	57	48,0
Milli Emlak Memurları	10	11	20	20	121	357	409	450	565	5231	2422	46,0
Milli Emlak Kontrol Memuru/ Denetmeni	-	-	-	-	-	7	9	10	13	220	115	52,0

Milli Emlak İdaresi Genel Kadro Durumu (1980 yılı sonu)
Birimin Adı	Dolu Kadro Sayısı	Boş Kadro Sayısı	Dolu/Toplam Kadro (%)
Milli Emlak Genel Müdürlüğü	1952	671	74,4

 

Yönetim ve Denetim Kadrolarının Dolu-Boş Sayıları ve Oranları (1980 yılı sonu)
Unvanı	Dolu Kadro Sayısı	Boş Kadro Sayısı	Dolu / Toplam Kadro (%)
Milli Emlak Kontrolörü	25	54	46,3
Milli Emlak Kontrol Memurları	35	77	45,5
İl Milli Emlak Müdürleri	46	129	35,7
İl Milli Emlak Müdür Yardımcısı	18	51	35,3

 

Milli Emlak Genel Müdürlüğü merkez ve taşra teşkilatının kadro durumu (2004 yılı sonu)
Merkez Teşkilatı				Taşra Teşkilatı
Unvan	Toplam Kadro	Dolu Kadro	Doluluk Oranı %	Unvan	Toplam Kadro	Dolu Kadro	Doluluk Oranı %
Genel Müdür Yardımcısı	4	4	100,0	Milli Emlak Dairesi Başkanı	12	0	0,0
Daire Başkanı	12	10	83,3	Emlak Müdürü	30	10	33,3
Milli Emlak Kontrolörü	79	61	77,2	Bilgi İşlem Merkezi Müdürü	2	0	0,0
Şube Müdürü	35	24	68,6	Milli Emlak Müdürü	121	59	48,8
Bilgi İşlem Merkezi Müdürü	1	0	0,0	Milli Emlak Denetmeni	400	198	49,5
Devlet Malları Uzmanı	69	41	59,4	Milli Emlak Uzmanı	550	62	11,3
Diğerleri	272	163	59,9	Diğerleri	4489	2459	54,8
TOPLAM	472	303	64,2	TOPLAM	12310	8384	68,1

          Sonuç itibarıyla, Maliye Bakanlığı merkezi denetim elemanlarının en eskilerinden birisi konumunda olan Milli Emlak Kontrolörlerinin, kuruluşundan günümüze yıllar itibarıyla kadro durumu aşağıdaki tablolarda ayrıntılı olarak belirtilmiştir.

Derece	Yıllar İtibarıyla Toplam Kadro Adedi
	1936	1942	1946	1957	1964		1965–1983 arası dönem
Unvanlar	Kont.	Kont.	Kont.	Kont.	Kont.	Baş Kont.	Kontrolör	Baş Kont.	Müşavir Kont.
1	-	-	-	-	-	-	-	-	-
2	-	-	-	-	-	-	-	-	2
3	-	-	-	-	-	-	-	5	-
4	-	-	-	-	-	-	6	-	-
5	-	-	-	-	-	-	5	-	-
6	-	-	-	1	-	1	16	-	-
7	1	2	2	1	6	-	14	-	-
8	2	5	3	3	-	-	3	-	-
9	-	-	2	2	-	-	2	-	-
Toplam	3	7	7	7	6	1	46	5	2

 

Dereceler	Yıllar İtibarıyla Toplam Kadro Adedi
	1984			01.01.2004			01.12.2005
Unvanlar	Stj. Kont.	Kont.	Başkont.	Stj. Kont.	Kont.	Başkont.	Stj. Kont.	Kont.	Başkont.
1	-	-	5	-	-	23	-	-	28
2	-	-	8	-	-	3	-	-	7
3	-	8	-	-	7	-	-	10	-
4	-	10	-	-	5	-	-	9	-
5	-	10	-	-	10	-	-	16	-
6	-	12	-	-	16	-	-	3	-
7	-	-	-	1	-	-	5	-	-
8	4	-	-	14	-	-	14	-	-
9	5	-	-	-	-	-	-	-	-
Toplam	9	40	13	15	38	26	19	38	35

 

[*] Bu bölümün hazırlanmasında, Bakanlığımız eski Müsteşarı Dr. Erdoğan ÖNER tarafından hazırlanan ve Bakanlığımız Personel Genel Müdürlüğü ile Araştırma Planlama ve Koordinasyon Kurulu Başkanlığınca yayımlanan “Osmanlı’dan Günümüze Maliye Teşkilatı ve Görevleri Mevzuatı” ve “Osmanlı İmparatorluğu ve Cumhuriyet Döneminde Malî İdare” adlı eserlerden yararlanılmıştır.